Derleyen: Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – I. Dünya savaşı alevleniyor, her geçen gün yeni cepheler açılıyordu. O sıralarda İngilizler, dört bir yandan ‘en düzgün askeri’ kendilerine nazaran ‘kimsenin yenemeyeceklerini’ topluyordu. Yüzlerce askerden oluşan gücün ismini ‘Dunsterforce’ koymuşlardı. Bu isim askerin kumandanı olan Tümgeneral Lionel Dunsterville isminden esinlenilerek seçilmişti. 1917’de Bolşeviklerin Ekim İhtilali yaşanmış ve bölgedeki Rus birliklerinin dağılıyor olması İngilizleri huzursuz etmişti. Onların gözünde bu, ‘petrol gidiyor’ demekti. General Dunsterville, stratejik değere sahip Transkafkasya demiryolunu ve petrolü hem Türklerden hem de Bolşeviklerden korumakla görevlendirildiğinde kurulan o büyük güç için neredeyse sonsuz bir ömür biçilmişti. Ancak savaşacakları güç, büyük olduğunu düşündüklerinden daha büyüktü. Nuri Paşa, Enver Paşa’nın kardeşiydi. Bugün Nuri Killigil diye bildiğimiz Paşa, I. Dünya Savaşı’nın sonlarında Azerbaycan’a hâkim olan Rus ve Ermeni birliklerinin Mart Olayları ismi ile anılan Müslüman katliamlarını yapmaları üzerine, görevlendirilmişti. Kafkas İslam Ordusu isminde Osmanlı, Azeri ve Dağıstan askerlerinden oluşan bir orduyla Azerbaycan’ı işgalden kurtarma operasyonu başlatan Nuri Paşa, sonunda ‘İstiklal Madalyası’ alacağı operasyonları başlatmıştı. İngilizlerin Kuzey İran ve Kafkasya’dan gerilerine bakmadan kaçmalarıyla sonuçlanacak kahramanların kumandanı ve Türkiye’nin birinci yerli silah fabrikası kurucusu Nuri Paşa’yı ise farklı bir baht bekliyordu!
Nuri Paşa kurucusu olduğu silah fabrikasında
YENİLEMEYECEK ADAMLARDAN OLUŞAN BÜYÜK GÜÇ TÜRKLERDEN KAÇIYOR!
İngilizler, Kafkas Cephesi’ndeki Müttefik pozisyonunu güçlendirmenin gerekli olduğunu düşünüyordu. Bu ordunun önünü kesmek ve Azerbaycan’ı denetim eden Rus ve Ermeni birliklerine yardım etmek için İngilizler Bakü’ye kendileri için büyük, Türkler için küçük bir kuvvet yollamıştı. Ancak Nuri Paşa’nın komutasındaki Kafkas İslam Ordusu’nun Azerbaycan genelinde büyük takviye bulup güçleneceğini beklemediklerinden savaş sonu ‘yetersiz askeri güç’ tahlilini yapmışlardı. İngilizlerin bölgeye gönderdiği Dunsterforce gücü, tıpkı vakitte, Rusların çekilmesinin akabinde savunmasız kalan Mezopotamya’da savaşan İngiliz kuvvetlerinin doğu kanadının güvenliğini de sağlayacaktı. Bütün bunlar, Ermenilerin, Asurluların, Gürcülerin ve Bolşevik terslerinin mahallî kümelerini sistemsiz bir ordu halinde örgütleyerek gerçekleştirilecekti. General Dunsterville, Kafkasya’yı istikrara kavuşturmak ve tıpkı vakitte İngiliz Hindistan’ına giden yolları mümkün bir Türk kuvvetinden korumak emeliyle Gürcistan ve Ermenistan üzere bağımsız devletlerin kurulmasını ve sürdürülmesini teşvik etme yetkisine bile sahipti. Bu, Osmanlı’nın hem Kafkasya’da hem de daha doğuya hakikat nüfuzunu genişletme niyetlerinin önünde mahzur teşkil edecekti. İngilizler için Türkler tehdit, Türkler için o topraklar ise devletin ayrılmaz bir kesimiydi. İşgal edilen tüm topraklar çok pahalıydı ve düşman işgaline göz yumulamazdı. Dunsterforce, en yüksek noktasında yaklaşık 1.000 subay ve astsubaydan oluşuyordu. Tümgeneral Lionel Dunsterville ordusu için “Hepsi özel yetenekleri nedeniyle seçilmişti ve hepsi de alanında kendilerini aslında kanıtlamış şahıslardı. Elbet ki, daha seçkin bir küme daha evvel hiç bir ortaya getirilmemiştir” diyordu.
Batı Cephesi’nden toplanan askerler 29 Ocak 1918’de Londra’dan yola çıktı. 20 Mart’ta Bağdat’a varmışlar, fakat Kafkasya’daki kaotik durumla ilgili artan kaygılar, İngilizleri 27 Ocak’ta bir öncü birlik göndermeye zorlamıştı. Dunsterville ve öteki 50 adama, Bakü’yü ele geçirmek için kuzeye gitmeleri ve mümkünse sistemsiz kuvvetleri toplamak ve yönlendirmek için bir üs kurmaları emredilmişti. Tiflis’e geçmeleri emredildiğinde yanlarında yüklü ölçüde İran gümüşü ve İngiliz altını vardı. Arabalar, minibüsler ve zırhlı araçlarla, kuvvetli İran toprağından geçerek 482 kilometre kuzeydoğuya, 2316 metre yüksekliğindeki Esedabad Geçidi’ni aşarak Hamedan’a gittiler. Hazar Denizi kıyısındaki Enzeli’ye 402 km daha kuzeye gittiler. Enzeli’de Bakü’ye gemi bileti bulacaklarını düşünmüşlerdi. 19 Şubat’ta limana vardıklarında, limanın silahlı Bolşevikler tarafından denetim edildiğini gördüler. Yani Rusya’nın artık Türklerle savaş halinde değildi ve İngilizler orada istenmiyordu. Dunsterville ve takımı yaz aylarına kadar orada kaldı. Sonraki birkaç ay boyunca kıtlık yardımı çalışmaları ve sivil inşaat projeleriyle meşgul oldular. Temmuz 1918’de Dunsterville, kuzeybatıda Urmiye Gölü etrafında Türklere karşı savaşan Asurlu bir küme olan Jelus’a yardım etmek için para ve silahla küçük bir birlik de göndermiş olsa da Osmanlı Ordusu bölgeyi çoktan inançlı hale getirmişti. Mayıs-Haziran 1918’de, Londra birliği ve ek piyade ve süvari birlikleri Hamadan’da General Dunsterville’e katıldı. Bağdat’tan yolun bir kısmını trenle kat ettikten sonra, kalan 310 km’yi katırlarla yürümek zorunda kaldılar. Destek kuvvetlerle güçlenen Dunsterforce, 27 Haziran’da Enzeli’ye geri döndü. Temmuz başlarında Bakü’ye hakikat yelken açtıklarında bir kere daha Osmanlı’nın büyük gücüne şahit olacaklar ve emellerine ulaşamayacaklardı. General Dunsterville Bakü’ye ayak bastığında kent aslında Türk ordusu tarafından korunuyordu.
General Dunsterville, birliklerini Enzeli’ye ve akabinde Hamedan’a kadar geri çekti ve 180 askerini meyyit yahut esir olarak geride bıraktı. Geldikleri üzere gitmişlerdi. Tıpkı Çanakkale’deki gibi… O denli ki 15 Eylül 1918’de Bakü’nün kurtarılmasından sonra ekim ayında bir Osmanlı müfrezesi Dağıstan’a geçerek orayı da Rus işgalinden kurtarmayı başarmıştı. ‘Bakü Fatihi’ Nuri Paşa, Azerbaycan’da gittiği her yerde hürmet ve hürmetle karşılanıyordu. Azerbaycanlılar, kurtarıcıları olan ordunun kumandanını konutlarında konuk etmek için birbiriyle yarışarak aylarını geçirmişti. Bakü’de büyük coşkuyla karşılanan Nuri Paşa, Tezepir Camisii’nde minbere çıkarak halka hitap etti. O minber, bugün ‘Nuri Paşa minberi’ diye anılıyor ve mescitte korunuyor. Paşa’nın Gence’de konakladığı mesken ise müze haline getirildi. Mondros Mütarekesi imzalandıktan sonra Kafkas İslam Ordusu, Bakü’yü terk etmek zorunda kaldığında Nuri Paşa, İngilizler tarafından Batum’da tutuklandı. Nuri Paşa, 8 Ağustos 1919’da yargılanmak üzere götürülürken Kafkasyalıların vefası bir kahramanlık destanı daha yazdırmıştı. Kafkasyalılar Paşa’yı İngilizlerin elinden kaçırmıştı.
NURİ PAŞA’NIN TÜRK SAVUNMASINA ARMAĞANI FABRİKA!
Nuri Paşa Bakü’de İngilizlere geçit vermemişti. Güçlü duruşu ve vatan topraklarına bağlılığı Paşa’nın ‘istiklal Madalyası’yla ödüllendirilmesini sağlamıştı. Tercüman-ı Hakikat gazetesi bu muştuyu birinci sayfasından duyurmuştu. Nuri Paşa için devleti bir madalya ikram etmiş, Paşa ise ülkesine evvel bir zafer sonra da birinci yerli silah fabrikasını armağan edecekti. Tüm bunlar yaşanırken savaş bitmiş değildi. Kayıp haberleri Osmanlı topraklarının her yerinden duyuluyordu. Savaştan sonra Nuri Paşa Ankara’da bir müddet kalmış olsa da akciğerlerinden rahatsızlanınca tedavi için Berlin’e gitmek zorunda kalmıştı. 1921’de Berlin’e giden Nuri Paşa, burada çiniciliği öğrenerek 1924’te İstanbul’a dönmüştü. Kütahya Çinicilik Anonim Şirketi’ni de döndüğünde kurmuştu. Askerlik hayatı kahramanlıklarla geçen Nuri Paşa, bir mühlet sonra çinicilik fabrikasını devrederek savaş sanayiine yönelecek ve ülkesine bir ‘ilk’ kazandıracaktı.
Ağırlıklı olarak Almanya’da yaşayan Nuri Killigil, 1938’de ülkesine temelli dönmüştü. Zeytinburnu’nda kok kömürü satan bir şirketi satın alan Nuri Paşa, fabrikayı madeni eşya fabrikasına dönüştürmüştü. Bu dönüşüm yeni kurulan devletin birinci yerli silahlarını üretecek fabrikayı kazandıracaktı. Tabanca, matara, demir çubuk, gaz maskesi ve mermi üretmeye başlandığında ise Türkiye kendine ve bölgesine yararlı bir ülke olmaya tekrar devam edecekti. Killigil fabrikasını düzgünce genişleterek 1946’da Sütlüce’ye taşımış ve artık yeni motor ve makinelerle havan ve havan mermisi üretimine de başlamıştı. Bu büyüme, güneyde Filistin için de güç demekti. Zira fabrika ve Nuri Paşa’nın başına gelen müthiş olaydan 1 saniye öncesine kadar Filistin direnişi için hazırlanan silahlar bir bir tamamlanıyordu. Ta ki, o 3 patlama sesi duyulana kadar…
FİLİSTİN İÇİN ÇALIŞIRKEN 3 PATLAMA PEŞPEŞE: PAŞA’NIN NAAŞI KAYIP MEZARI BOŞ
Ordu için silah ve cephane üretimi son sürat devam ediyordu. Çeşitli silah dizaynları yapılıyor, patentler alınıyordu. Paşa’nın ‘Nuri tabancası’ ismini verdiği Türkiye’nin birinci 9 milimetrelik silahının seri imalatı da burada gerçekleştiriliyordu. Nuri Paşa, Arap-İsrail Savaşı’nda Arap ordularını ve Filistin halkını desteklemişti. Üstelik bunu maddi manevi, her formda yapıyordu. Güneyde Filistinlilerin direnişinde Paşa’nın fabrikasında üretilen silahlar kullanılıyordu. İsrail’in kuruluşundan sonra da Arap direnişçiler için silah ve cephane üretmeye devam eden Nuri Paşa, Sütlüce’deki fabrikasında 2 Mart 1949’da meydana gelen 3 büyük patlamada hayatını kaybedene kadar fedakârlıkla misyonunun başında durmuştu. Patlama, bazıları tarafından kaza diye görülmüş olsa da pek çok kişi yeni kurulan İsrail Devleti’nin istihbaratı tarafından organize edilen bir suikast olarak değerlendirildi. Yaşanan patlamadan sonra Bakanlar Kurulu “İsrail devletinin derhal tanınması; Dışişleri Bakanlığının 24/3/1949 tarihli ve 35970/115 sayılı yazısı üzerine, Bakanlar Heyetinin 24/3/1949 tarihli toplantısında kararlaştırılmıştır” kararını almıştı. O güne dek Türkiye’nin bir müddettir tereddütler yaşadığı İsrail siyaseti Filistinlilerin aleyhine bir kararla netleşmişti. Nuri Paşa dünyada göçeli 22 gün olmuş, Filistin’e yapılan silah yardımı durmuş, bölgede bir İsrail Devleti olmasına yeşil ışık yakılmıştı.
Bakanlar Kurulu karanının imzalandığı Nuri Killigil’in, nam-ı öteki Kafkasya İslam Ordusu kumandanı, Bakü Fatihi, Enver Paşa’nın kardeşi Nuri Paşa’nın ve 27 çalışanının parçalanmış ve kömürleşmiş naaşlarından ibaret cenazeleri Edirnekapı Şehitliği’nin bir köşesine sessiz sedasız defnediliyordu. Nuri Killigil’in cenaze namazı Diyanet İşleri Başkanlığı’na yapılan siyasî baskılar yüzünden kılınamamış, İstanbul Müftülüğü bedenin büyük bir kısmı parçalanmış olduğu için cenaze namazının kılınmasının caiz olmadığına karar vermişti. Nuri Killigil için vatan ve millet minnettardı. Eski Osmanlı tebaası olan topraklarda ömür uğraşı veren herkes için Nuri Paşa deyince akan sular duruyordu. Lakin ne olursa olsun yaşanan patlamalar sonucu Paşa’nın naaşı bulunamamıştı. Şehitlikte boş tabutla sembolik olarak defnedilen Paşa’nın mezarı, Edirnekapı Şehitliği’nde. Kurduğu fabrikada top, havan, uçaksavar mermi ve tapalarının yanı sıra uçak bombaları imal eden Nuri Paşa, özel dal olarak yerli harp endüstrisinin gelişmesine ve Türk ordusunun ateş gücünün artırılmasına katkı sağlayan birinci girişimcilerden biriydi tıpkı adaşı ve birinci uçak fabrikasının kurucusu Nuri Demirağ gibi…
