Araştırmacı ve bilim insanı Nataliya Kosmyna stajyer ararken, aldığı müracaat mektuplarının kuşkulu derecede emsal olduğunu fark etti. Uzun, ihtimamlı hazırlanmış ve girişlerden sonra çoklukla soyut ve rastgele bir formda çalışmasıyla irtibat kuran metinlerdi.
Başvuranların mektupları ChatGPT, Google Gemini ve Claude üzere sohbet robotlarını destekleyen bir yapay zeka biçimi biçimi olan büyük lisan modellerini (LLM) kullandıkları açıktı.
Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde (MIT) verdiği derslerde, insan ve bilgisayar ortasındaki etkileşimi inceleyen Kosmyna, birkaç yıl öncesine kıyasla birçok öğrencisinin ders içeriği daha kolay unuttuğunu fark etti.
LLM’lere olan artan bağımlılıkla birlikte, bunun öğrencilerinin bilişsel yeteneklerini etkileyebileceğinden şüphelendi ve durumu anlamaya çalıştı.
Kosmyna üzere araştırmacıların tasası, yapay zekaya çok fazla bağımlı hale gelirsek, kullandığımız lisanı ve hatta temel bilişsel misyonları yerine getirme yeteneğimizi etkileyebileceği.
“Bilişsel yükün yapay zekaya devredilmesinin” zihinsel yeteneklerimizde aşındırıcı bir tesir yapabileceğini söyleyen araştırmaların sayısı artıyor.
Bunun sonuçları tasa verici olabilir ve hatta bilişsel gerilemeye bile yol açabilir.
Kullandığımız araçların düşünme biçimimizi değiştirebildiği güzel biliniyor.
Örneğin, internetin ortaya çıkmasıyla birlikte, evvelden derinlemesine araştırma gerektiren vazifeler, kolay bir sorguyu arama kutusuna yazarak yapılabilmeye başlandı.
Arama motorlarının kullanımı arttıkça, araştırmalar detayları hatırlama ihtimalimizin azaldığını gösterdi.
Bu durum “Google etkisi” diye isimlendirildi.
Ancak kimileri da, internetin öteki vazifeleri yapabilmesi için beynimizi için özgür bırakan harici bir hafıza sistemi vazifesi de gördüğünü savunuyor.
Fakat düşünme süreçlerimizin daha da büyük bir kısmını yapay zeka araçlarına ve başka yapay zeka çeşitlerine devrettikçe, hafızamız ve sorun çözme yeteneğimiz üzerindeki tesirlerin daha da kötüleşebileceğine dair artan bir kaygı var.
Yapay zeka araçları ikna edici şiirler yazabiliyor, finansal tavsiyelerde bulunabiliyor ve arkadaşlık edebiliyorlar.
Öğrenciler de giderek daha fazla kendi işlerini yapay zeka araçlarına devrediyor.
Çalışmalar aslında bilhassa gençlerin yapay zeka kullanımının eleştirel düşünme üzere temel bilişsel hünerler üzerindeki olumsuz tesirlerine daha açık olabileceğini gösteriyordu.
Ancak Kosmyina, potansiyel tesirleri daha derinlemesine incelemek istedi.
AZALAN ZİHİNSEL ÇABA
Kosmyina MIT Medya Laboratuvarı’ndaki meslektaşlarıyla birlikte 54 öğrenciye kısa denemeler yazma vazifesi verdi ve deneklerini üç kümeye ayırdı.
Bir kümeye ChatGPT kullanma talimatı verildi.
İkinci küme, yapay zekayla özet özelliği kapalıyken Google arama motorunu kullandı.
Üçüncü küme ise rastgele bir teknoloji kullanmadı.
Deneme mevzuları kasıtlı olarak açık uçluydu, yani çok az araştırma gerekiyordu.
Sadakat, memnunluk yahut günlük omurdaki seçimlerimiz dahil olmak üzere çeşitli bahisler ele alındı.
Sonuçlar şimdi bilimsel bir mecmuada yayınlanmadı fakat Kosmyna’ya nazaran tekrar de çok dikkat cazipti: Kendi zihinlerini kullananların beyinlerinin “alev alev” olduğunu, beynin birçok bölgesinde yaygın aktivite gösterdiğini söylüyor.
Sadece arama motoru kullanan küme hala beynin görsel kısımlarında güçlü aktivite gösterirken, ChatGPT kullanan kümede beyin aktivitesi besbelli biçimde, %55’e kadar azalmıştı.
Kosmyna “Beyin uykuya dalmadı fakat yaratıcılığa ve bilgi işlemeye karşılık gelen alanlarda çok daha az faaliyet oldu” diyor.
ChatGPT ayrıyeten insanların hafızalarını da etkiledi.
Yapay zeka grubundakiler, makalelerini gönderdikten sonra bu metinden alıntı yapamadılar ve birkaçı da denemeleri üzerinde hiçbir sahiplik duygusu hissetmediklerini söyledi.
Diğer çalışmalar da ChatGPT üzere yapay zeka araçlarını kullandıklarında insanların bilgiyi saklama ve hatırlama yeteneklerinin azaldığını gösteriyor.
Pennsylvania Üniversitesi’ndeki araştırmacılar tarafından yapılan bir çalışma, birtakım bireylerin yapay zeka sohbet robotlarını kullanırken “bilişsel teslimiyet” diye isimlendirdikleri bir durum yaşadığı sonucuna vardı.
Bu, yapay zekanın söylediklerini çok az incelemeyle kabul etme ve hatta kendi sezgilerinin önüne geçmesine müsaade verme eğiliminde oldukları manasına anlamına geliyor.
Benzer tesirler, hayati tehlike bulunan durumlarda bile görülebiliyor.
Uluslararası bir araştırma takımının yakın geçmişteki bir araştırmasında, üç ay boyunca bağırsak kanseri taraması için yapay zekâ kullanan uzmanların, daha sonra bu araç olmadan tümörleri tespit etmede daha başarısız oldukları tespit edildi.
Kosmyna, işleri yapay zekaya devretmenin, özgün eserler üreten yaratıcılığın büyük bir kısmının kaybolması riskini de beraberinde getirdiğini söylüyor.
Çalışmasındaki öğrencilerin ChatGPT ile yazdıkları denemelerin birbirine çok benzediğini ve öğretmenler tarafından “ruhsuz”, özgünlük ve derinlikten mahrum olarak nitelendirildiğini söylüyor.
“Öğretmenlerden biri, denemeler çok misal olduğu için öğrencilerin yan yana oturup oturmadığını sordu” diyor.
Bu çeşit çalışmalar, LLM’lerin beyin üzerindeki kısa vadeli tesirlerini gösterse de uzun vadeli tesirleri konusunda çok daha az şey biliniyor.
Kosmyna ve meslektaşlarının araştırması biraz ipucu veriyor.
İlk çalışmadan dört ay sonra öğrencilerden öbür bir deneme yazmaları istendi ancak bu sefer daha evvel ChatGPT kullananlara LLM dayanağı olmadan çalışmaları söylendi.
Beyinlerindeki sinirsel temas, birinci çalışmada tam aykırısını yapanlara nazaran daha düşüktü.
Bu da tahminen de en başından beri deneme mevzularını gerçek halde ele almadıklarını gösteriyor.
BİLİŞSEL GERİLEME
Yine de, nöroloji uzmanı ve “Robot Proof” kitabının muharriri Vivienne Ming’e nazaran, yapay zeka tabanlı makineler (LLM’ler) düşünmeyi desteklemek için müspet bir araç olabilir.
Fakat bu süreçte zihinsel vazifelerimizi dışarıya yaptırarak buna bağımlı hale gelmememiz kaidesiyle.
Ancak Ming, birden fazla insanın bu teknolojiyle bu formda etkileşim kurmamasından endişeli.
Endişesi, kitabı için yaptığı araştırmadan kaynaklanıyor: Ming, Berkeley Üniversitesi’ndeki bir küme öğrenciden petrol fiyatlarını iddia etmelerini istedi.
Katılımcıların birçoklarının yalnızca yapay zekaya soru sorduğunu ve yanıtı kopyaladığını gördü.
Beyinlerindeki bilişsel çalışmanın bir göstergesi olan gama dalgası aktivitesini ölçtü ve çok az faaliyet gördü.
Araştırması şimdi yayınlanmadı lakin Ming, bulgularının daha sonraki çalışmalarda da doğrulanması durumunda uzun vadeli sonuçlar doğurabileceğinden telaşlı.
Örneğin, birtakım araştırmalarda zayıf gama dalgası aktivitesi ömrün ilerleyen devirlerinde bilişsel gerilemeyle ilişkilendirildi.
Ming “Bu sahiden tasa verici” diyor:
“Eğer bu, insanların bu sistemlerle etkileşim kurmasının doğal bir yoluysa – ve bunlar zeki çocuklar – bu berbat bir şey.”
Derinlemesine düşünmenin üstün gücümüz olduğunu söylüyor:
“Bunu kullanmazsak, bilişsel sıhhat üzerindeki uzun vadeli tesirleri epeyce büyük olur.”
Çünkü Ming, LLM’lere güvendiğimizde çok az bilişsel gayret gerektiğini ve sağlıklı beyin için bilişsel efor harcamamız gerektiğini ekliyor.
Ancak iştirakçilerin küçük bir kısmı, %10’dan azı farklı çalıştı ve yapay zekayı, daha sonra kendi tahlil ettikleri bilgileri toplamak ismine bir araç olarak kullandı.
Bu bireyler başka iştirakçilere nazaran daha gerçek iddialarda bulundular ve daha ağır bir beyin faaliyeti gösterdiler.
Yaklaşık 20 evvel Ming, 20 ila 30 yıl içinde Google haritalarına çok bağımlılığımızla direkt alakalı olarak bunama oranlarında manalı bir artış göreceğimizi öngörmüştü.
Ming “Bunu biraz kışkırtıcı bir biçimde söylemiştim” diyor:
“Navigasyonu düşünmeniz gerekmiyorsa, kesinlikle fark edilebilir bir tesiri olacaktır.”
Bu kestirime dair bilgilerimiz olmasa da, üç yıl boyunca 13 kişi üzerinde yapılan bir araştırmaya nazaran, GPS kullanımındaki artış vakitle mekansal hafızanın bozulmasıyla ilişkilendirildi.
Başka bir araştırmaya göreyse zayıf mekansal navigasyon Alzheimer hastalığının potansiyel bir göstergesi olabilir.
Beynimiz ne kadar etkinse, bilişsel gerilemeye karşı o kadar uygun korunduğu açık.
Ming’e nazaran bu nedenle, uzun müddetli harita kullanımı yalnızca yaratıcılığı azaltmakla kalmıyor, bilişsel fonksiyonlara ziyan verebiliyor ve potansiyel olarak bunama riskini artırabiliyor.
Yapay zeka araçlarının kullanımı arttıkça, bu araçlarla ziyan değil de yarar verebilecekleri bir biçimde çalışmamız gerekiyor.
Ming sonuncu maksadın, insan ve makinelerin “zor işleri” birlikte yaptığı bir tıp “hibrit zeka” olabileceğini söylüyor.
Bununla yalnızca yapay zekaya soru sorup cevaplarını kabul etmek yerine evvel düşünmeyi ve eleştirel bir halde yaklaşmayı kastediyor.
Kosmyna da birebir fikirde ve evvel yapay zeka araçları olmadan mevzuları öğrenerek bir temel oluşturmayı ve akabinde bu araçları kullanmayı düşünmeyi öneriyor.
Ayrıca, kendi fikirlerinizi sorgulamak için “düşman talimatları” olarak isimlendirdiği usulü kullanmanızı öneriyor.
Bu usul, bir yapay zekayı düşman üzere davranmaya teşvik ederek, fikirlerinizin neden yanlış olduğunu ve bunları nasıl düzeltebileceğinizi detaylı olarak açıklamasını talep etmekle işliyor.
Bu da yapay zekanın verdiği yanıtları kabul etmek yerine argümanlarınızı savunmanızı ve geliştirmenizi sağlıyor.
Önerdiği bir başka teknik ise “verimli sürtüşmeyi” önceliklendirmek ve yapay zekadan karşılıklar vermek yerine, yalnızca bağlam sağlamasını ve sorular sormasını istemek.
Sonuç olarak, hepimiz bilişsel kısayollardan sakınmalıyız zira Kosmyna’nın dediği üzere “beynimiz bunu çok seviyor”.
Fakat uzun vadede beyin sıhhati için kendimizi zorlamaya devam etmeliyiz.
Bu hem zihnimiz hem de yaratıcılığımız ve bilişsel sıhhatimiz için yararlı.
