HABER MERKEZİ – Dünya genelinde pek çok çalışan, misyonlarının otomasyonla ortadan kalkması nedeniyle işini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalırken, hükümetler ve hukuk sistemleri ise bu dönüşüme nasıl karşılık verileceği sorusuyla karşı karşıya. Tam da bu noktada alınan mahkeme kararları, yapay zeka çağında çalışan haklarının nasıl korunacağına dair kritik bir rol oynamaya başlıyor.
Çin’de görülen bir dava ise yapay zeka ve istihdam bahislerine dair dikkat cazibeli bir emsal oluşturdu. Hangzhou Orta Halk Mahkemesi tarafından görülen davada, bir çalışanın misyonunu yapay zekaya devretmek isteyen şirketin işten çıkarma kararı hukuka muhalif olarak bulundu.
ÇALIŞANIN YERİNİ YAPAY ZEKA ALDI
Dava konusu olayda “Zhou” isimli çalışan, 2022 yılında aylık 25.000 yuan maaşla (Yaklaşık 165 bin TL) kalite denetim sorumlusu olarak işe alındı. Çalışanın vazifesi klasik bir biçimde, yapay zeka sistemlerinin ürettiği içerikleri denetlemek ve uygunsuz içerikleri filtrelemekti. Lakin vakitle bu durum, yeniden bir yapay zeka sistemi tarafından otomatikleştirildi.
Şirket, bu gelişmenin akabinde Zhou’ya daha düşük düzeyli bir konum ve yaklaşık %40 daha düşük maaş (15.000 yuan – yaklaşık 100 bin TL) teklif etti. Zhou bu teklifi reddedince işten çıkarıldı. Şirket, kararı “organizasyon emelli yine yapılanma” ve “personel muhtaçlığının azalması” gerekçesiyle savundu.
İşten çıkarılan çalışan ise soluğu mahkemede aldı. Hem mahkeme kararı, hem de tahkim süreci işten çıkarma münasebetini geçerli bulmadı. Mahkeme, yapay zekaya geçişin öngörülemeyen bir durum olmadığını ve iş mukavelesini sürdürmeyi imkansız hale getirmediğine kanaat getirdi.
Bu nedenle, kelam konusu durumun Çin İş Mukavelesi Yasası kapsamında “objektif şartlarda büyük değişiklik” olarak değerlendirilemeyeceğine hükmedildi.
YAPAY ZEKA KONUSUNDA EMSAL BİR KARAR OLABİLİR
Mahkeme ayrıyeten, çalışana sunulan yeni konumun “makul bir tekrar görevlendirme” olmadığını belirtti. Bilhassa önemli maaş düşüşü, bu teklifin kabul edilebilir olmadığını ortaya koyan değerli bir öge olarak değerlendirildi.
Bu karar, Çin’deki şirketlerin yapay zekaya geçiş süreçlerinde büsbütün özgür olmadığına işaret ediyor. Ülkedeki uzmanlar ise kararın başka tüm şirketler için bir emsal olacağı görüşünde. Patronların, otomasyon kararı alırken çalışanlarla müzakere etmesi, tekrar eğitim imkanı sunması ve makul alternatif durumlar sağlaması gerektiği vurgulanıyor.
Benzer bir karar, daha evvel Pekin’de görülen bir davada da verilmişti. O davada da bir çalışanın vazifesinin otomasyonla ortadan kalkması, işten çıkarma için kâfi bir münasebet olarak kabul edilmemişti. Bu kararın üzerine gelen yeni mahkeme kararı ise yapay zekaya süratli bir biçimde geçmek isteyen şirketlerin, çalışanlarını da üzmeyecek daha farklı bir strateji yürütmelerine sebep olacak üzere duruyor.
YAPAY ZEKA KONUSUNDA TÜM DÜNYADA KAYGI HAKİM
Yapay zeka teknolojileri son birkaç yılda baş döndürücü bir süratle gelişirken, aslında benzeri konumlarda çalışanlar için büyük bir telaşın hakim olduğunu söyleyebiliriz. Bilhassa idare, otomasyon ve grafik yazılım tarafında bu işten çıkarmaların birçok örneğini görmeye başladık. Yapay zeka birçok bölümde kolaylık sağlarken, bir yandan da bu dönüşümün en somut tesirlerinden biri iş gücü piyasasında hissedilmeye başlandı.
Şirketler verimliliği artırmak ve maliyetleri düşürmek ismine yapay zeka tahlillerine odaklanırken, birçok dalda insan emeğinin yerini algoritmalar ve akıllı sistemler alıyor.
Özellikle içerik üretimi, bilgi tahlili ve müşteri hizmetleri üzere alanlarda yapay zekanın çok daha yaygın bir hale gelmesi emsal tartışmaları beraberinde getirirken, çalışanlar için önemli bir belirsizlik ortamı da yaratıyor. Yapay zeka yarışının sürat kazanması ile başlayan bu değişim, sırf teknolojik bir ilerleme değil, tıpkı vakitte toplumsal ve ekonomik istikrarları de tekrar şekillendiren bir kırılma noktası olarak görülüyor.
Kararın global ölçekte nasıl yankı bulacağı şimdi bilinmeyen. Lakin Çin mahkemelerinin yaklaşımı, yapay zeka yatırımlarını hızlandıran şirketler açısından emsal bir karar olabilir. En azından bu şirketlere değerli bir bildiri veriyor: Yeni teknolojiler, çalışanları sonuçsuz formda işten çıkarmak için tek başına kâfi bir münasebet değil.
