Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr- Konutuna adım atarken nitekim yalnız olduğunu mu sanıyorsun? Yüzyıllardır anlatılan kadim bir inanca nazaran konutlarımızın kapı eşiğinde görünmeyen bir ruh bizi bekliyor olabilir. ‘Ev iyesi’ ismi verilen bu ruh, konutun tertibinden aile huzuruna, hatta gündelik davranışlara kadar uzanan derin bir kültürel sistemi yansıtır. Pekala beşerler neden meskene girerken sessizleşir, neden kimi hareketlerden bilhassa kaçınır? Daha da ilginci, düğünlerde damadın gelini kucağına alarak eşiği aşması üzere gelenekler nitekim bu görünmez varlıkla temaslı olabilir mi? Görünmeyenle kurulan bu eski ilgi, bugün bile hayatımızın içinde fark etmeden yaşamaya devam ediyor olabilir mi? Kapadokya Üniversitesi Dr. Öğretim Üyesi Timur B. Davletov ‘Ev iyesi’ni tüm taraflarıyla Milliyet.com.tr’ye anlattı.
DAMADIN GELİNİ KUCAĞINDA GEÇİRMESİNİN BİR SEBEBİ VAR!
Türk ve Altay halk inanışlarında konutları koruduğuna inanılan manevi bir varlık olan ‘Ev iyesi’ eski Türk kültüründe bir yerin ya da objenin hami ruhunu söz eder. Bu inanışa nazaran ‘Ev iyesi’ bir meskenin sahibi değil, o meskenin görünmez koruyucusudur. Halk ortasında ‘Ev iyesi’nin ekseriyetle uygun huylu olduğu ve mesken halkını kötülüklerden, uğursuzluklardan ve olumsuz güçlerden koruduğu düşünülür. Lakin bu varlığın huzurlu kalması için konutun nizamlı ve pak tutulması gerektiğine inanılır. Bilhassa saygısızlık yapılması, meskenin sisteminiz bozulması durumunda ‘Ev iyesi’nin rahatsız olabileceği ve bu durumun mesken halkına uğursuzluk getirebileceği söylenir. Kimi inanışlarda ‘Ev iyesi’, konutta yaşayan yaşlı bir ceddin ruhu ya da görünmez bir koruyucusu olarak da kabul edilir. Gece saatlerinde meskenin sessizliğinde varlığının hissedildiğine dair halk anlatıları bulunur. Bu nedenle eski periyotlarda insanların meskenlerine girerken ‘izin isteme’ ya da sessizce selam verme üzere ritüellerin uygulandığı bilinir. Yeni evlenen bir çiftin konuta girmeden damadın gelini kucaklaması hareketinin de tam olarak bu ritüelden doğduğu biliniyor.
Dr. Öğr. Üyesi Timur B. Davletov kadim bir inanış olan Konut iyesinin doğuşunu şu cümlelerle açıklıyor: “Ev iyesi, Sibirya Türk Şaman mitolojisinde ve Türk dünyasının çeşitli coğrafyalarında yaşayan toplulukların kelamlı kültürlerinde yer alan ve vakitle yazılı hale gelen anlatılarda korunan değerli bir motiftir. Etnografik araştırmalar, bu inancın Sibirya’da da yaygın olduğunu göstermektedir. Hakas Türklerinden tarihçi, arkeolog ve etnografyacı Prof. Dr. Viktor Butanayev tarafından yapılan bir çalışmaya nazaran, ‘Ev iyesi’ kutsal bir varlık olarak kabul edilir ve metafizik âleme ilişkin bir öge olarak onun esirgeyici gücüne inanılır. İnanç sistemi açısından değerlendirildiğinde ise bu kavramın halk inançları içerisinde değerli bir yere sahip olduğunu görüyoruz. Bu varlığın hem meskeni hem de konutun kıymetli bir modülü olan ateş yanan ocağını koruduğuna inanılır. Tıpkı vakitte, meskenin içinde yaşayan hane halkını da koruduğu düşünülmektedir.”
‘Ev iyesi’ inanışının kökeninin çok uzun yıllara dayandığının altını çizen Dr. Öğr. Üyesi Davletov, Hem Sibirya’da hem de dünyanın farklı coğrafyalarında benzeri esirgeyici ruh anlayışlarına rastlandığının altını çizdi. Araştırmaların bu çeşit inançların sırf günümüzde değil, Neolitik Çağ üzere çok erken periyotlara kadar uzandığını gösterdiğini iletti.
BEBEĞİNİ TAŞIYAN ANNE ÜZERE KONUT DE HALKINI KORUR
Kapının ucu ve hududuna denk gelen eşik kadim medeniyetlerde karnında bir bebek taşıyan anne üzere kutsal kabul edilir. Gebe bir anne karnında evladını, bir mesken ise içinde hane halkını barındırır. Eşiği atlamak ise bu hane halkına ulaşmak manasına gelir. Kadim inanışlara nazaran meskenin eşiği ne kadar kıymetliyse içinde yanan ateş de bir o kadar kıymetlidir. Hane halkını dışardaki kötülüklerden koruyan gücün konutun eşiği ve içinde yanan ateş olduğuna inanılır. Davletov bunu şu formda açıklıyor: “Hem Şamanizmin bir din olarak yaşatıldığı Sibiryada hem de Şamanizm motfilerinin yaşatıldığı Anadolu topraklarında bu kavramı gözlemleyebilmek mümkün. Her iki coğrafyada da ‘Ev iyesi’ne hem kutsallık hem de hürmet atfedilir. Kapı eşiği kültürü birçok coğrafyanın ortak bağlarından sırf bir adedidir.”
“İnanışa nazaran ‘Ev iyesi’, sırf hanenin içindeki insanları dış tehditlerden korumakla kalmaz tıpkı vakitte o konutun içinde yaşayanların sıhhatini da koruduğuna inanılır. Mesken bir organizmaysa bu organizmanın içindeki insanları koruyanın ‘Ev iyesi’ olduğu düşünülür. Eşik kadar kapı kültü de bir o kadar kıymetli ve kutsaldır. Bugüne dek yapılmış arkeolojik çalışmalar ve yazılı evraklarda klasik Altay konutlarının kapılarının doğuya bakacak biçimde inşa edildiği bilinir. Bugüne dek yapılmış çalışmalardan elde edilen sonuçlara nazaran Bronz Çağı’ndan itibaren meskenlerin kapısının ve haliyle eşiğinin doğuya bakacak halde inşa edilmesi Çin yazılı kaynaklarında karşımıza çıkıyor. Bu kapılar doğuya bakar zira güneşin birinci ışıklarının haneye dolması kutsal kabul edilir. Tıpkı halde Hakas topraklarında da meskenlerin bu biçimde inşa edilmesi arkeolojik çalışmalarla bize ulaştırılanlar arasında” Dr. Öğr. Üyesi Timur B. Davletov
‘GELİN KONUT İYESİNİ KIZDIRMAMALI’
‘Ev iyesi’ni, kapı ve eşik kavramlarına atfedilen kutsal inanışın beraberinde birçok uygulamayı getirdiği biliniyor. Bu uygulamalardan kimileri kapı eşiğine oturmamak, kapı eşiğinde zıplamamak ve konuta yeni gelen gelinin meskene gireceği birinci günde eşinin onu kucağına alarak geçirmesi yer alıyor. Damadın gelini kucağına alarak eşikten atlatmasının gerisinde yatan gerçeği ise Dr. Öğr. Üyesi Davletov şu cümlelerle açıklıyor: “Gelin sözü etimolojik olarak bir aile ortamına dışardan gelen kişi olarak tanımlanır. Gelin damadın ailesinin yanına yerleştiği için dışardan gelen biri olarak görülür ve yeni geldiği meskenin eşiğine basmaması gerekir. Gelin bir anne adayı olarak düşünüldüğünden bu kişinin kapı eşiğinde yaşadığına inanılan ‘Ev iyesi’ni rahatsız etmemesi gerekir. Bu nedenle damat birinci gününde gelini kapının eşiğinden atlatarak geçirir. Bu uygulama bazılarının inancının bir kesimi bazılarının de kültürel bir motifi olarak binlerce yıl öncesinden günümüze kadar ulaşmayı başarabilmiş.”
