Türkiye Lisan ve Edebiyat Derneği ile Türkiye Yazarlar Birliği üyesi muharrir Yunus Emre Altuntaş, şiir dünyasında giderek zayıflayan antoloji geleneğini ve bunun edebiyat hafızası açısından doğurduğu boşluğu ele aldı. Altuntaş, “Sözde Kalmasın: Şiirin Hafızasını Tutmak Üzerine” kitabı çerçevesinde yaptığı değerlendirmede, antolojilerin sadece birer derleme değil; tıpkı vakitte bir devrin ruhunu taşıyan güçlü metinler olduğunu vurgularken, yapıtta 80 neslinden şair kimliğinin yanı sıra sinema, televizyon ve yapımcılık alanındaki çalışmalarıyla da öne çıkan Ülke TV Yönetim Kurulu Lideri Mustafa Çelik’le yapılan az söyleşinin yer almasının çalışmaya farklı bir kıymet kattığını belirtti.
“Edebiyatın birtakım damarları vardır; görünmez, lakin yokluğu hissedildiğinde bir eksiklik üzere insanın içine çöker. Antoloji geleneği de tam olarak bu türlü bir damardır. Tek tek kitapların, mecmuaların, şairlerin ötesinde, bir devrin ruhunu toplu halde yakalamaya çalışan bu metinler; aslında edebiyatın hafızasıdır. Hafıza ise sadece hatırlamak değil, birebir vakitte seçmek, ayıklamak ve anlamlandırmaktır. Bu yüzden bir antoloji, kolay bir derleme değil; bir bakış, bir tez ve birçok vakit bir cüret işidir.” diyen Altuntaş’ın değerlendirmesi şu halde:
“Türk edebiyatında bilhassa 1950 sonrasında barizleşen antoloji geleneği, şiirin kamusal deveranını artıran kıymetli araçlardan biri olmuştur. O yıllarda yayımlanan antolojiler sırf şiir seçkileri değil; tıpkı vakitte poetik tartışmaların yerini kuran metinlerdi. Okur, bir antoloji aracılığıyla yalnızca şiir okumaz; birebir vakitte “iyi şiir nedir?” sorusuna da dolaylı bir karşılık bulurdu. Bu karşılık birden fazla vakit tartışmalı olurdu, lakin aslında edebiyatın ilerlemesi de biraz bu tartışmaların sürmesinden doğar.
Bugün dönüp baktığımızda, o periyodun antolojilerinin hâlâ raflarımızda duruyor olması tesadüf değildir. Çünkü onlar sırf kendi vakitlerini değil, kendilerinden sonrasını da etkilemiş metinlerdir. Bir şairin antolojiye girip girmemesi, kimi vakit onun edebiyat tarihindeki yerini belirleyecek kadar tesirli olmuştur. Bu durum, antoloji hazırlayan bireye büyük bir sorumluluk yükler. Zira o kişi, farkında olarak ya da olmayarak bir cins edebiyat tarihçiliği yapmaktadır.
Ancak 2000’li yıllara geldiğimizde bu geleneğin besbelli bir halde zayıfladığını görüyoruz. Antolojilerin sayısı dramatik biçimde azaldı. Bunun birçok nedeni var. Öncelikle şiirin genel okur nezdindeki karşılığının daralması değerli bir etken. Şiir hâlâ yazılıyor, hatta tahminen hiç olmadığı kadar çok yazılıyor; ama okunurluk ve tesir bakımından birebir şeyi söylemek sıkıntı. Günümüzde her yıl yüzlerce, hatta bine yakın şiir kitabının yayımlandığı söyleniyor. Bu, birinci bakışta sevindirici bir tablo üzere görünse de işin niteliğe bakan tarafında ciddi sorunlar barındırıyor.
Niceliğin artması, nitelik artışıyla paralel gitmediğinde ortaya bir karmaşa çıkar. Okur neyi okuyacağını bilemez hale gelir. Yeterli şiir ile vasat şiir ortasındaki hudutlar bulanıklaşır. İşte tam da bu noktada antolojilere olan gereksinim kendini hissettirir. Zira antoloji, bu karmaşa içinde bir çeşit yol haritası sunar. Okura, “buradan başlayabilirsin” der. Lakin ne yazık ki günümüzde bu haritayı çizecek çalışmaların sayısı hayli sonlu. Bu sınırlılığın bir diğer nedeni de antoloji hazırlama sürecinin tabiatında gizlidir. Bir antoloji hazırlamak, sırf metinleri bir ortaya getirmek değildir. Aynı vakitte önemli bir okuma disiplini, geniş bir perspektif ve en değerlisi de tarafsızlık gerektirir. Oysa günümüzde birçok antoloji çalışmasının, hazırlayan kişinin estetik tercihleriyle hudutlu kaldığını görüyoruz. Bu da kaçınılmaz olarak seçkinin daralmasına ve tek tipleşmesine yol açıyor.
Şair ya da muharrir kimliğiyle öne çıkan birinin antoloji hazırlaması elbette değerlidir. Lakin bu durumun bir yan tesiri de vardır: Kişi birden fazla vakit kendi poetikasına yakın metinleri önceleme eğilimi gösterir. Bu şuurlu bir tercih de olabilir, farkında olmadan gelişen bir yönelim de. Sonuçta ortaya çıkan metin, geniş bir şiir panoraması sunmak yerine, belli bir damarın temsilcisi haline gelebilir. Halbuki edebiyat, çeşitlilikle beslenir. Farklı seslerin, farklı biçimlerin, hatta farklı yanlışların bir ortada bulunması, o alanı canlı fiyat. Bu yüzden antoloji hazırlayan kişinin mümkün olduğunca kapsayıcı olması gerekir. Bu kapsayıcılık, her metni eşit derecede kıymetli görmek manasına gelmez; fakat farklı eğilimleri görmezden gelmemek manasına gelir.
Bu noktada, edebiyatın içinden gelmeyen lakin güçlü bir okuma pratiğine sahip isimlerin yaptığı çalışmalar dikkat cazibeli hale geliyor. Çünkü bu bireyler, mevcut edebiyat etraflarının iç dinamiklerinden bağımsız hareket edebiliyor. Ön yargılarla değil, metinle kurdukları ilgi üzerinden kıymetlendirme yapıyorlar. Bu da vakit zaman daha gerçek ve istikrarlı sonuçlar ortaya çıkarabiliyor.
CAFER UZUNKAYA’NIN ÖRNEK ÇALIŞMASI: TEPE ŞAİRLER/SÖZDE KALMASIN
Son yıllarda bu bağlamda öne çıkan isimlerden biri de Cafer Uzunkaya. Kendisi klasik manada bir şair ya da edebiyatçı kimliğiyle tanınmıyor. Fakat son beş yıldır sürdürdüğü “Zirve Şairler” programıyla, şiir dünyasında dikkat çeken bir iş ortaya koyuyor. Her hafta farklı bir şairi ağırladığı bu program, yüzeysel sohbetlerin ötesine geçen bir derinlik taşıyor.
Uzunkaya’nın en dikkat alımlı istikametlerinden biri, programa konuk ettiği şairlere dair önemli bir hazırlık yapması. Uzunkaya, bir şairle konuşmadan evvel onun kitaplarını okuyor, şiirlerini inceliyor, hakkında yazılanları araştırıyor. Bu uğraş, yapılan söyleşinin niteliğine direkt yansıyor. Ortaya çıkan metin, sırf bir sohbet değil; tıpkı vakitte bir kıymetlendirme, bir yorum ve bir kayıt haline geliyor.
Burada asıl kıymetli olan nokta ise şu: Uzunkaya’nın edebiyat dünyasının “içinden” biri olmaması, onun değerlendirmelerini daha bağımsız kılıyor. Rastgele bir edebî klikten, kümeden ya da estetik kamptan beslenmediği için, şairlere yaklaşımında daha istikrarlı bir tavır sergileyebiliyor. Bu da günümüz edebiyat ortamında pek sık rastlanmayan bir özellik. Elbette bu durum, onun yaptığı her değerlendirmenin mutlak yanlışsız olduğu manasına gelmez. Aslında edebiyatta “mutlak doğru” diye bir şey de yoktur. Lakin kıymetli olan, samimi bir efor ve dengeli bir yaklaşım sergileyebilmektir. Uzunkaya’nın yaptığı işte bu samimiyeti görmek mümkün.
“Zirve Şairler” programı kapsamında bugüne dek 250’yi aşkın isimle söyleşi gerçekleştirilmiş olması, tek başına üzerinde durulması gereken güçlü bir bilgi. Bu sayı sadece niceliksel bir başarıyı değil, birebir vakitte kapsamlı ve nitelikli bir edebiyat arşivinin inşa edildiğini de gösteriyor. Zira her bir söyleşi, ilgili ismin niyet dünyasına, poetikasına ve edebiyatla kurduğu özgün bağa dair kalıcı izler bırakıyor. Üstelik bu program yalnızca şairlerle sonlu kalmayıp öykücülerden denemecilere, romancılardan yayıncılara kadar geniş bir edebî yelpazeyi kuşatıyor.
Bu çerçevede, 80 jenerasyonu şairlerinden ve Mavera mecmuasına verdiği emekle tanınan Mustafa Çelik ile yapılan ve bildiğimiz kadarıyla tek olma özelliği taşıyan söyleşinin de bu kitapta yer alması başka bir paha taşıyor. Mustafa Çelik, sadece şiir alanındaki üretimiyle değil; sinema, televizyon ve yapımcılık alanında üstlendiği rollerle de dikkat çeken çok istikametli bir isim. Mesut Uçakan’ın “İskilipli Atıf Hoca”, “Kelebekler Sonsuza Uçar” ve “Yalnız Değilsiniz” üzere değerli sinemalarının yapımcılığını üstlenmiş, tıpkı vakitte Kanal 7’nin kurucu takımında yer almış olması, onun kültürel üretim alanındaki geniş tesirini açıkça ortaya koyuyor. Böylesine çok istikametli ve üretken bir ismin az bulunan bir söyleşiyle bu kitapta yer alması, yapıtın arşiv bedelini daha da artırıyor.
Zaman geçtikçe, bu cins kayıtların yalnızca birer metin değil; birebir vakitte bir devrin edebiyat ve niyet iklimini belgeleyen tanıklıklar olduğu daha âlâ anlaşılacaktır. Bu yüzden burada biriktirilen her söyleşi, geleceğe bırakılmış şuurlu ve değerli bir iz olarak okunmayı hak ediyor. İşte “Sözde Kalmasın” isimli kitap da tam olarak bu arşivin yazılı bir karşılığı niteliğinde. Birinci 155 şairle yapılan söyleşilerin özetleri, şairlerin özgeçmişleri ve şiirlerinden örneklerin yer aldığı bu çalışma; klasik manada bir antolojiden daha fazlasını vaat ediyor. Bir istikametiyle antoloji, bir tarafıyla biyografik kelamlık, bir tarafıyla de edebî söyleşiler kitabı olarak okunabilir.
Kitapta yer alan isimler epeyce geniş bir yelpazeye yayılıyor. Farklı jenerasyonlardan, farklı estetik anlayışlara sahip şairlerin bir ortada bulunması, çalışmanın kapsayıcılığını artırıyor. Elbette bu çeşitlilik içinde çok tanınan isimler olduğu üzere, daha az bilinen şairler de yer alıyor. Bu durum kimi okurlar için bir zayıflık üzere görünebilir. Meğer tam aksine, bu çeşitlilik kitabın en güçlü yanlarından biri. Zira edebiyat sırf “büyük isimler” üzerinden ilerlemez. Ortada kalan, görünmeyen, şimdi keşfedilmemiş ya da unutulmuş pek çok ses vardır. Bu seslerin kayda geçirilmesi, edebiyatın geleceği açısından değerlidir. “Sözde Kalmasın” bu manada demokratik bir yaklaşım sergiliyor. Yalnızca bilinen isimlere değil, farklı düzlemlerde üretim yapan şairlere de yer veriyor.
Bu çerçevede kitapta yer alan şairlerin çeşitliliği dikkat alımlı: Ali Ural’dan Haydar Ergülen’e, Hilmi Yavuz’dan Nurullah Genç’e uzanan geniş bir yelpaze kelam konusu. Bunun yanında İsmail Kılıçarslan, Mehmet Aycı, Mustafa Özçelik, Hüseyin Akın ve Atilla Maraş üzere şiirimizin farklı damarlarını temsil eden isimler birebir çatı altında buluşuyor. Bayan şairler cephesinde Ayşe Sevim, Zeynep Arkan ve Esra Elönü üzere isimlerin varlığı da seçkinin istikrarlı yapısını güçlendiriyor. Ayrıyeten Şakir Kurtulmuş, Mustafa Uçurum, Bahattin Aslan ve Vural Kaya üzere farklı nesil ve eğilimlerden gelen şairlerin tıpkı kitapta yer alması, “Sözde Kalmasın”ın yalnızca bir derleme değil; tıpkı vakitte günümüz şiirinin panoramik bir haritası olma savını da güçlendiriyor.
Kitabın bir diğer dikkat cazip tarafı ise, içinde şairlerin kendi seçtikleri şiirlerin yer alması. Bu tercih, klasik antolojilerden ayrılan değerli bir nokta. Çünkü burada seçimi yapan tek başına editör değil; şair de sürecin bir kesimi. Bu durum, metinlere farklı bir samimiyet katıyor. Şairin kendini nasıl görmek istediğiyle, okurun onu nasıl okuduğu ortasında enteresan bir tansiyon oluşuyor.
Elbette bu çeşit bir çalışmanın eksiksiz olması beklenemez. Birtakım isimlerin eksikliği, kimi seçimlerin tartışmalı oluşu her vakit mümkündür. Lakin değerli olan, ortaya konan niyet ve emeğin kendisidir. “Sözde Kalmasın” tam da bu noktada paha kazanıyor. Zira bu kitap, “bir şey yapmak” iradesinin somut bir karşılığıdır. Bugün edebiyat ortamında en çok muhtaçlık duyduğumuz şeylerden biri de bu iradedir. Daima eleştiren, eksikleri sıralayan fakat somut bir üretim ortaya koymayan bir yaklaşımın kimseye yararı yok. Meğer Uzunkaya’nın yaptığı iş, tenkitten çok üretime dayalı bir örnek sunuyor. Bu da onu değerli kılıyor.
Belki bugün bu kitap geniş kitleler tarafından fark edilmeyebilir. Tahminen edebiyat etraflarında uzun uzun tartışılmayabilir. Lakin vakit dediğimiz şey, bazen en düzgün editördür. Yıllar sonra dönüp bakıldığında, bu tıp çalışmaların kıymeti daha net anlaşılır. Zira onlar, bir periyodun tanıklığını yapar.
“Sözde Kalmasın” tam da isminin işaret ettiği üzere, kelamın uçup gitmesine müsaade vermeyen bir eforun eseri. Şiirin, şairin, kelamın kayda geçirilmesi; aslında bir kültürün sürekliliğini sağlamak manasına geliyor. Bu yüzden bu tıp çalışmalar sırf edebiyat için değil, genel olarak kültür hayatı için de kıymetlidir.
Kısacası antoloji geleneği zayıflamış olabilir, lakin büsbütün ortadan kalkmış değil. Farklı biçimlerde, farklı niyetlerle varlığını sürdürmeye devam ediyor. “Sözde Kalmasın” da bu sürekliliğin günümüzdeki örneklerinden biri olarak dikkat çekiyor. Daha uygunları yapılabilir mi? Elbette yapılabilir. Daha kapsamlı, daha derinlikli, daha seçici çalışmalar her vakit mümkündür. Ancak bunun yolu samimiyetten, özveriden ve uğraştan geçiyor.
Şimdi asıl sıkıntı şu: Biz bu çeşit gayretlere nasıl karşılık vereceğiz? Okur olarak, muharrir olarak, eleştirmen olarak… Sadece izlemekle mi yetineceğiz, yoksa bu hafızayı büyütmek için biz de bir şeyler yapacak mıyız?
Çünkü kelam hakikaten de havada kalmamalı. Yazıya dökülmeli, kayda geçmeli, tartışılmalı, çoğalmalı. Aksi halde her şey, bir mühlet sonra unutulup gidecek.
Ve biliyoruz ki edebiyat, en çok unutulduğunda eksilir.
