Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr- Son vakitlerde TikTok’ta süratle yayılan ‘fart salad’ (gaz yapan salata) trendi, sindirimi hızlandırdığı ve kilo vermeye yardımcı olduğu teziyle dikkat çekiyor. Trendin çıkış noktası; lahana, soğan, makarna, peynir ve salam üzere materyallerin bir ortaya getirilmesiyle oluşturulan yüksek lifli bir salata elde etmek. Bu tıp içeriklerde hedef, lif alımını artırarak bağırsak hareketlerini desteklemek ve sindirim sistemini daha etkin hale getirmek olarak gösteriliyor. Uzmanlara nazaran lif açısından varlıklı besinler bağırsak sıhhati için hayli değerli ve birçok kişinin günlük önerilen lif ölçüsünü karşılayamadığı biliniyor. Ancak bu trendde önerildiği üzere lifli besinlerin bir anda ve yüksek ölçüde tüketilmesi, şişkinlik, gaz ve karın ağrısı üzere sindirim sorunlarına yol açabilir. Ayrıyeten işlenmiş et eserleri, peynir ve hazır soslar yüksek kalori ve doymuş yağ içeriği nedeniyle beslenme kalitesini düşürebilir. Tariflerde yer alan işlenmiş et eserleri, peynir ve hazır sosların yüksek kalori, tuz ve doymuş yağ içeriği nedeniyle sağlıklı bir seçenek olmaktan uzaklaşabileceği tabir ediliyor. Uzmanlar, bu çeşit trendlerin büsbütün ziyanlı olmadığını lakin daha istikrarlı uygulanması gerektiğini vurguluyor. Lif tüketiminin kademeli olarak artırılması, işlenmiş besinler yerine baklagiller, tam tahıllar ve taze sebzelerin tercih edilmesi öneriliyor. Tıpkı vakitte sağlıklı yağ kaynaklarının kullanılması da daha istikrarlı bir beslenme için değerli görülüyor. Sonuç olarak, ‘fart salad’ trendi lif tüketiminin değerine dikkat çekse de, bilinçsiz ve çok uygulandığında beklenen yarardan çok ziyan getirebileceği belirtiliyor. Pekala uzmanlar ‘fart salad’ akımına ne diyor?
GAZ YAPAN SALATA DORUĞA TIRMANDI!
Hızla popülerleşen ‘gaz yapan salata’ akımını anlamak için, birinci evvel bu trendin temelini oluşturan ‘fibermaxing’ kavramına bakmak gerekir. Bu yaklaşım, günlük beslenmede lif alımını şuurlu olarak artırmayı hedefliyor ve tam tahıllar, baklagiller, sebze-meyveler ile kuruyemiş ve tohumların tüketimini teşvik ediyor. Gastroenteroloji Uzmanı Prof. Dr. Yusuf Ziya Erzin bu yaklaşımın herkes için uygun olmadığının altını çizerek açıklamalarına başladı. Prof. Dr. Erzin, “Lifin çözünür mü yoksa çözünmez mi olduğu, fermente olabilen yahut olmayan cinsleri, alım suratı sonuçları hayli tesirler. Buna nazaran kimi durumlarda yüksek lif bilhassa tek öğünde çok lif hayli riskli olabilir. İnflamatuvar Bağırsak Hastalıkları’nda tıkanıklık bulguları olan hastalarda ‘düşük fiber yükü’ yaklaşımların klinikte sık kullanıldığı; ispat hudutlu olsa da obstrüksiyon riski nedeniyle lif kısıtının pratikte gündeme geldiği ECCO konsensüslerinde vurgulanır” dedi. Mide boşalımında zahmet olan Gastroparezi hastalarında lif alımında artışın mide boşalmasını yavaşlatabileceği ve bezoar (sindirilmemiş-taşlaşmış artık) riskini artırabileceğini de hatırlattı.
“İrritabl Bağırsak Sendromu üzere işlevsel bağırsak hastalıklarında bilhassa süratli fermente olanlar ve çözünmez lif içerikleri semptomları artırabilir. Sonuçta Fibermaxing genel olarak toplumda düzgün bir amaç nokta olabilir ama lif alımını süratli artırmak, yanlış tür lif seçimi ve riskli klinik durumlar varsa bu durum şahsa ziyan verebilir.” Prof. Dr. Yusuf Ziya Erzin
ŞİŞKİNLİK, KRAMP VE İSHAL YAPABİLİR
Öte yandan ‘fart salad’ kavramını pahalandıran Gastroenteroloji Uzmanı Uzm. Dr. Atilla Akpınar, “Fart salad üzere trendler, çoklukla baklagil, çiğ zerzevat, soğan, sarımsak, lahana türevleri üzere fermente olabilen karbonhidrat ve lif içeriği yüksek bileşenlere dayanır. Bu tip tarifler bir yandan insanları sebze-baklagile yönlendirdiği için beslenme kalitesini artırabilir. Diğer yandan tek öğünde lif yüklemesi ve yüksek fermente olabilen içerik nedeniyle gaz, şişkinlik, kramp, ishal üzere şikayetleri tetikleyebilir. Bu nedenle herkese uygun gelir diye genellenmesi gerçek değildir. Lif fermantasyonu sonucu kısa zincirli yağ asitleri ve gaz üretimi fizyolojik bir süreçtir lakin bunlara bağlı semptom oluşturma eşiği şahıstan şahsa değişir” diyerek açıklamalarına devam etti. Uzm. Dr. Akpınar, sosyal medyadaki bu trendin müspet kısmının diyetteki bitkisel çeşitliliği artırması olarak görünse de doz ve sürat denetiminin ehemmiyeti çoğunlukla atlanmaması gerektiğini iletti.
Bu tip beslenme modellerinin akabinde oluşabilecek sıhhat sıkıntılarından bir tanesi de çok şişkinlik ve gaz. Prof. Dr. Erzin, gaz ve şişkinliğin birçok vakit kendini sınırlayıcı olup, diyet ve ömür üslubuyla ilişkilendirildiğini ve hangi durumlarda alarma geçilmesi gerektiğini şu halde listeledi:
– Kanlı dışkı, demir eksikliği anemisi kuşkusu,
– İstemsiz kilo kaybı, iştahsızlık,
– Gece uyandıran semptomlar (özellikle ishal ve karın ağrısı),
– Dirençli kusma, oral alım bozukluğu, bariz dehidratasyon,
– Ateş, bariz sistemik inflamasyon bulguları,
– Yeni başlangıç ve ileri yaş (özellikle >50 gibi) yahut güçlü aile hikayesi (kolorektal kanser, İBH gibi)
Bu üzere bulguların olmadığı ve İBS üzere işlevsel tablolar için semptomların lifle bağlantısını gözlemleyerek lif cinsini ayarlamayı öneren kılavuzlar mevcuttur.
Açıklamalarına lifli besinlerin tüketilmesinin akabinde mikrobiyata da yaşanabilecek değişimleri anlatarak sonlandıran Prof. Dr. Erzin şu sözleri kullandı: “Lif, sindirilemeyen karbonhidratlar olarak kolona ulaşır ve burada mikrobiyota tarafından fermente edilerek kısa zincirli yap asitlerinin (asetat, propiyonat, bütirat) üretimini artırır; bunlar kolonik epitel (kalın bağırsağın (kolon) iç yüzeyini kaplayan, mukoza ismi verilen en iç tabakayı oluşturan özel bir epitel doku türü) için güç kaynağıdır ve bariyer-immün karşılık (bağışıklık) üzerinde tesirleri vardır. Birebir fermantasyon sırasında hidrojen, CO₂, metan üzere gazlar oluşur ki bu da bilhassa başlangıçta şişkinlik ve guruldama artışı olarak hissedilebilir.Daha sonra mikrobiyota ekolojik olarak uyumlanır yani lif parçalayan çeşitler nispeten avantaj kazanır, bakteriler ortası cross-feeding (birinin orta eserini başkasının kullanması) artar ve birtakım bireylerde semptomlar vakitle hafifleyebilir. Fakat bu adaptasyon herkeste birebir olmaz, başlangıç mikrobiyota yapısı, bağırsak motilitesi ve bilhassa İBS’deki visseral hipersensitivite bu toleransı belirler. Bu yüzden pratikte lif artışı kademeli yapılmalı ve gün içine yayılmalıdır.”
Sosyal medyadaki ‘yüksek lifli salata’ trendlerinin bağırsak sıhhati açısından güvenliliği ile ilgili açıklamada bulunan Uzm. Dr. Akpınar, “Alarm bulgusu olmayan, kronik sindirim sistemi hastalığı olmayan biri porsiyon denetimi ve kademeli adaptasyonla bu beslenme modelini uygulayabilir. Lakin tek öğünde çok lif yaklaşımı herkes için uygun değildir; tolerans ferdî olduğu için gün içine yaymak çok daha tesirli olabilir.”
