Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – Bugün prestijiyle 50 yıldan uzun mühlet evvel kurulmuş tertip değişiyor. OPEC, ‘yedi kız kardeşi’ dağıtmış lakin bugün kendi içinde de dağılan bir sisteme dönüşmüştü. ‘Yedi Kız Kardeş’ II. Dünya Savaşı sonrası 1970’lere kadar ABD dışındaki global petrol üretiminin yaklaşık yüzde 90’ını denetim eden, Batılı petrol şirketlerinden oluşan baskın bir karteldi. OPEC, bu yapıya karşı doğal kaynaklar üzerindeki denetimi sağlamak maksadıyla 5 ülke tarafından kurulmuştu. Ancak bugün dostlar, masadan birer birer eksilmeye başlamış, Birleşik Arap Emirlikleri OPEC’le bağını koparma kararı almıştı. Bu durum milletlerarası petrol fiyatlarını belirli bir düzeyde tutan ve petrol yatırımcılarını müdafaayı amaçlayan OPEC için pek de düzgün olmamıştı. BAE’nin bu kararı bir tarafı şad ederken öteki tarafın pek de mutlu olmayacağı sonuçlar almasına neden olabilirdi. Yani petrol yatırımcısı ve müşterisi olan için istikrarlar değişebilir, Orta Doğu’da kurallar yine yazılabilirdi. İstanbul Medipol Üniversitesi İşletme ve Yönetim Bilimleri Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Serhat Yüksel ve Hacettepe Üniversitesi Memleketler arası Bağlantılar Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Şebnem Udum petrolü, Orta Doğu’yu, fiyatları ve değişecek istikrarları Milliyet.com.tr’ye anlattı.
MESELE ‘YEMEN’DE PATLIYOR! ‘BÜYÜK DEVLETLER NE DERSE O’
İran ve ABD ile İsrail ortasındaki savaş, Orta Doğu’da kimi istikrarları değiştirmişti. Bilhassa şimdi çözülmeyen Hürmüz krizi petrol konusundaki her adımı etkiliyordu. Ticaret ve fiyatlar da buna dahil. Savaştan evvel petrolün varil fiyatı 70 dolarken bugünlerde 105 dolara kadar yükselmişti. Haliyle üreticiler dışında kimse durumdan şad değildi. Fiyatların yükselmesi petrol konusunda dışa bağımlı ülkeler için zorlayıcı olmuştu. Üstelik bundan olumsuz etkilenen ülkelerden biri de savaşın başrollerinden ABD’ydi. Doç. Dr. Şebnem Udum bununla ilgili, “BAE, Orta Doğu’da büyük devlet çıkarlarıyla paralel hareket eden bir ülke profili çiziyor. OPEC’ten ayrılması da ABD’nin İran’ın Hürmüz’ü kapatmasıyla artan petrol fiyatlarına bağlı yaşadığı iç siyasi baskıyı azaltmak içindir. Dünya petrol arzı, İran’ın Hürmüz Boğazı’nda denetimli geçiş sağlamasından ve ABD’nin İran gemilerine ablukasını azalmasından ötürü petrol fiyatları 120 doların üzerine çıktı. OPEC, petrol ihraç eden ülkelerin eşgüdümlü hareket ederek fiyatları öngörülebilir ve her üreticiye adil çıkar sağlayacak biçimde belirlenmesi prensibiyle çalışıyor. BAE, OPEC’ten bir tavan olmadan üretimi ABD lehine artırmak için ayrılıyor. Petrol ticareti tek bir değişkene bağlı sürmez” diyor. Doç. Dr. Şebnem Udum sözlerine şöyle devam ediyor:
“Dünya genelinde petrol üretimi ölçüsü bakımından ABD birinci sıradadır, lakin çoğunlukla düşük yoğunluklu ve kükürt ölçüsü düşük ham petrol üretir. Ancak kurulu rafinerileri dizel ve jet yakıtına yönelik yüksek yoğunluklu ham petrol işlemek üzere tasarlandığından ulaştırma ve askeri kullanım için Orta Doğu, Kanada ve Meksika’dan ithal edilen petrole bağımlıdır. Meksika da OPEC ülkesidir ve fiyat istikrarı için OPEC ile piyasa kurallarına nazaran üretim ölçüsünün düşürülmesi konusunda ahenk sağlamıştır. Fox Bussiness’e görüş sunan piyasa uzmanlarına nazaran, BAE’nin OPEC’ten ayrılmasının bir nedeni de Hürmüz’ü ‘baypas eden’ 400 km’lik boru çizgisinin savaş nedeniyle kullanılamamasıdır. Bu boru sınırı Umman Körfezi’ne petrol taşır ve Hürmüz yine açıldığında, BAE bu sınırı kullanarak daha fazla petrol satabilecek ve OPEC’in üretim tavanları ile kısıtlanmayacaktır. Birleşik Arap Emirlikleri’nin OPEC’ten ayrılmasının bir başka nedeni de, petrol kota sistemine hâkim olan Suudi Arabistan ile BAE ortasındaki tansiyondur. Bilhassa Yemen konusunda farklı tavırları vardır. Suudi Arabistan açısından Yemen, hem potansiyel bir tehdit hem de bir tampon bölge olarak görülürken BAE, Yemen üzerinde vekil güçler aracılığıyla nüfuz kurmaya çalışıyor.”
Bu durum sırf iki ülke ortasında kalmayacak sorunları peşinden getirebilir, petrol devlerinin tesir alanı milletlerarası boyutta hissedilebilirdi. BAE, OPEC’in toplam ham petrol üretiminin yaklaşık yüzde 11-12’sini temsil ediyordu. Dolayısıyla iktisat ve ticaret konusunda hayli büyük bir tesir alanına sahipti. Prof. Dr. Serhat Yüksel Suudi Arabistan ve küresel petrol arzının ise yaklaşık yüzde 4’ünü tek başına karşıla BAE ortasındaki çekişmenin ve mümkün sorunların ekonomik boyutunu şöyle açıklıyor:
“BAE’nin OPEC içindeki pozisyonuna bakmak gerekir. BAE, Suudi Arabistan’dan sonra örgüt içinde kıymetli üretim kapasitesine sahip ülkelerden biridir. Bu nedenle, örgütten ayrılması kolay bir üye kaybı olarak görülmemelidir. Tersine, bu durum OPEC’in genel gücünü ve tesirini direkt etkileyebilecek bir gelişmedir. Bilhassa Körfez bölgesi içinde güç istikrarları açısından değerli sonuçlar doğurabilir. BAE’nin ayrılmasıyla birlikte, OPEC içinde Suudi Arabistan’ın yükü daha da artar. Bu da karar alma süreçlerinde Suudi Arabistan’ın tesirinin daha besbelli hale gelmesine yol açabilir. Bunun yanında, BAE’nin OPEC’ten ayrılması üretim siyasetleri açısından da kıymetli değişiklikler yaratır. OPEC üyeleri olağan koşullarda makul üretim kotalarına uymak zorundadır. Lakin BAE örgütten ayrıldığında bu kısıtlamalardan kurtulmuş olur. Bu durum, BAE’ye daha bağımsız ve esnek bir üretim siyaseti izleme imkânı sağlar. BAE, piyasa şartlarına nazaran üretimini artırma istikametinde daha agresif kararlar alabilir. Bu türlü bir strateji, bilhassa pazar hissesini artırmak isteyen ülkeler için cazip olabilir. Lakin bu durum tıpkı vakitte Suudi Arabistan ile dolaylı bir rekabet ortamı oluşturur. Her iki ülke de global petrol piyasasında daha fazla kelam sahibi olmak isteyebilir ve bu da rekabeti artırabilir.”
BÜYÜK DERT DERİNDE GİZLİ: ‘SAVAŞ RİSKİ ARTIYOR’
Doç. Dr. Şebnem Udum BAE’nin kararının sırf petrolle ilgili sonuçları olmayacağına dikkat çekiyordu. Orta Doğu 100 yılı aşkın müddettir daima yenisi başlayan yahut hiç bitmeyen savaşların pençesinde olsa da OPEC tahminen de ‘yeni’ savaşların dizginlenmesini de sağlıyordu. Çünkü rekabet arttıkça kriz potansiyeli de artan bu topraklar için BAE, rekabetin taraflarından biriydi. Doç. Dr. Şebnem Udum bunu “BAE’nin OPEC’ten çıkma kararı daha büyük bir kasvet barındırıyor; o da, OPEC’in kuruluş ideolojisinin çökme riskidir. Çünkü bu memleketler arası örgütün üyelerden biri ABD’nin yönlendirmesi yahut yüreklendirmesiyle ortak (ve üreticiler için adil) fiyat belirleme sisteminden çıkıp dilediği ölçüde üretim ile piyasadaki fiyatın düşmesine neden olacaktır. Öbür başat üreticiler de OPEC kısıtlamasına tabi kalmak istemeyebilirler. Bu da fiyatların düşük kalması demektir. Tüketiciler için âlâ, üreticiler için yatırımı azaltacak ve orta vadede üretimi etkileyecek, ulusal geliri düşürecek ve iç siyasetteki istikrarları bozacak bir durumdur. Bu da bu ülkelerin dış müdahaleye daha açık hale gelmesine neden olacaktır” diye açıklıyordu.
Dış müdahaleye açık bir ülke demek de son derece tehlikeli bir süreç ve sonun habercisi olabilirdi. Doç. Dr. Udum sözlerini bunu açıklayarak noktaladı: “Türkiye üzere petrol ithal eden ülkeler açısından petrol fiyatlarının dalgalanması tüm ekonomiyi tesirler. Orta vadede fiyatların düşmesi fakat savaş ve çatışma riski düşük ise mümkündür. Fiyatların ötesinde, memleketler arası hukuk ve artık de memleketler arası örgütler açısından kuruluş ve işleyişleri temelden sarsılıyor. Bu da ülkelerin başına buyruk, kural tanımaz hareketlerinin gitgide olağanlaşmaya başlaması riskini yükseltiyor ve dünyanın güvensizleşmesine neden oluyor. Bu ortam da caydırıcı askeri imkân ve yeteneklerin talep edilmesi durumu oluşturacak ve dünyanın farklı noktalarında savaş riskini artıracaktır.”
PETROL FİYATLARI NASIL ETKİLENECEK? FİYATLAR DÜŞER Mİ?
OPEC’in kurulması ya da dağılması tıpkı ‘yedi kız kardeş’ devrinde büyük petrol şirketlerinin piyasayı etkilediği üzere bir tesir yaratabilirdi. Yani fiyatlarda belirleyici rol oynayan taraf şirketler değil ülkelerdi. Ancak OPEC’in dağılması demek bu istikrarın tekrar değişeceği manasına geliyordu. Prof. Dr. Serhat Yüksel mevzuya ait, “Büyük milletlerarası petrol şirketlerinin fiyatlar üzerinde belirleyici olması, üretici ülkeler açısından kıymetli bir sorun oluşturuyordu. OPEC, petrol üreticisi ülkelerin petrol fiyatları üzerinde daha fazla kelam sahibi olmasını sağlamak hedefiyle kurulmuştur. Bunun yanında, bu ülkelerin elde ettikleri gelirleri artırmak ve ekonomik çıkarlarını korumak da değerli maksatlar ortasında yer alıyor. Ayrıyeten OPEC, üye ülkeler ortasında üretim siyasetlerini koordine ederek piyasada çok arz yahut arz eksikliği üzere dengesizliklerin önüne geçmeyi amaçlıyor. Bu sayede hem üretici ülkeler için daha istikrarlı bir gelir yapısı oluşturulması hem de global petrol piyasasında makul bir istikrar sağlanması hedefleniyor. OPEC’in en değerli avantajlarından biri, petrol üretimini makul bir tertipte denetim edebilmesidir. OPEC üyesi ülkeler, muhakkak üretim kotaları çerçevesinde hareket ederek piyasaya sunulan petrol ölçüsünü ayarlayabiliyor. Bu sayede, ani ve sert fiyat düşüşlerinin ya da çok fiyat artışlarının önüne geçilmeye çalışılıyor. Petrol piyasası global ölçekte epeyce hassas bir yapıya sahip ve küçük değişiklikler bile büyük fiyat dalgalanmalarına yol açabilir. OPEC’in bu müdahalesiyle piyasalarda muhakkak bir istikrar sağlanır. Bu durum, petrol fiyatlarının daha istikrarlı ve öngörülebilir olmasına katkıda bulunur” diyordu. Peki ya OPEC dağılırsa? O vakit bu durum petrol fiyatlarına nasıl yansıyacak? Prof. Dr. Serhat Yüksel bunu da açıklayarak kelamlarını noktaladı.
“Fiyat istikrarının sağlanması petrol üreten ülkeler ve petrol ithal eden ülkeler açısından değerli bir avantajdır. Zira istikrarlı fiyatlar, ülkelerin ekonomik planlama yapmasını kolaylaştırır. Örneğin, ithalatçı ülkeler güç maliyetlerini daha sağlıklı varsayım edebilirken, üretici ülkeler de bütçe planlarını daha inançlı bir formda oluşturabilir. Bunun yanı sıra, OPEC’in bir başka kıymetli yararı arz fazlasını engellemesidir. Şayet piyasada gereğinden fazla petrol arzı oluşursa, bu durum fiyatların süratle düşmesine neden olabilir. OPEC, üretimi sınırlayarak bu cins bir arz fazlasının önüne geçmeye çalışır. Böylelikle petrol fiyatlarının çok derecede düşmesi engellenir. Bu durumun en değerli sonucu ise üretici ülkeler açısından gelir garantisi sağlamasıdır. Petrol fiyatlarının çok düşük düzeylere gerilemesi, petrol ihracatına bağımlı ülkelerin ekonomilerini önemli formda olumsuz etkileyebilir. OPEC sayesinde fiyatların belli bir düzeyin altına düşmesi engellenerek bu ülkelerin gelirleri korunmaya çalışılır. Lakin burada dikkat edilmesi gereken değerli bir nokta vardır. Bu avantaj daha çok petrol üreten ülkeler için geçerlidir. Zira fiyatların yüksek kalması, ithalatçı ülkeler açısından maliyet artışı manasına gelir. Bu nedenle OPEC’in sağladığı bu yarar, tüm ülkeler için birebir derecede olumlu sonuçlar doğurmuyor. BAE’nin OPEC’ten ayrılmasının tesirlerini daha sağlıklı değerlendirebilmek için, bu durumu kısa vadeli ve uzun vadeli tesirler olarak iki farklı biçimde incelemek gerekir. Kısa vadede, bu ayrılık kararı piyasalarda belirsizlik yaratır. Petrol piyasası üzere hassas ve global ölçekte işleyen bir piyasada belirsizlik kıymetlidir. Piyasalar çoklukla meçhullükten hoşlanmaz ve bu durumlara süratli reaksiyon verir. Bu nedenle, kararın açıklandığı birinci devirde yatırımcılar ve piyasa aktörleri temkinli davranabilir. Bu da petrol fiyatlarında dalgalanmalara ve ekseriyetle üst istikametli hareketlere neden olabilir.”
