Araştırmalarda incelenen hasta anlatımları, bu tecrübelerin rastgele olmadığını düşündürüyor. Zira farklı ülkelerden, farklı yaş kümelerinden ve farklı hayat kıssalarına sahip insanların aktardıkları manzaralar büyük ölçüde ortak noktalarda buluşuyor. En sık anlatılan ayrıntı ise daha evvel hayatını kaybetmiş sevdiklerin görülmesi oluyor.
Hastalar birçok vakit düşlerinde annelerini, babalarını, eşlerini, çocukluk arkadaşlarını ya da uzun yıllar evvel kaybettikleri yakınlarını gördüklerini söylüyor. Kimi şahıslar ise evcil hayvanlarıyla tekrar karşılaştığını anlatıyor. Bu müsabakaların değerli bir kısmı huzur verici bir atmosfer içinde geçiyor. Kimi vakit kişi sevdiği biriyle sohbet ettiğini düşünüyor, kimi vakit da yalnız olmadığını hissediyor.
Uzmanlara nazaran bu hayaller sıradan gece düşlerinden farklı olabilir. Zira birçok hasta gördüklerini son derece gerçekçi formda tanım ediyor. Kimileri odada biri varmış üzere hissettiğini, kimileri ise ses duyduğunu aktarıyor. Bilhassa palyatif bakım servislerinde çalışan sıhhat çalışanları, hastaların bu tecrübeleri sıkça anlattığını belirtiyor.
Death Studies mecmuasında yayımlanan değerlendirmelerde, hayatın son evresindeki insanların hayallerinde sık sık bir seyahate hazırlandıkları da görüldü. Bavul toplamak, bir trene yetişmek, uzak bir yere gitmek ya da bir kapıdan geçmek üzere imgeler dikkat çekiyor. Psikologlara nazaran bu semboller, zihnin vedalaşma sürecini anlamlandırma biçimi olabilir.
Araştırmalarda öne çıkan bir diğer detay da sevilen bireylerin rahatlatıcı cümlelerle görülmesi oldu. Birtakım hastalar hayallerinde kendilerine her şeyin yeterli olacağının söylendiğini aktardı. Kimi beşerler ise beklenildiğini ya da korkmamaları gerektiğini duyduklarını söyledi. Bu tecrübelerin akabinde birçok hastada telaşın azaldığı gözlemlendi.
Bazı uzmanlar, beynin hayatın son periyodunda ağır duygusal anıları daha sık işlediğini düşünüyor. Bilhassa güçlü bağ kurulan beşerler ve unutulmayan anılar, şuur değişimleri sırasında daha besbelli hale gelebiliyor. Nöroloji alanındaki birtakım çalışmalar ise uyku sistemindeki bozulmaların, ilaçların tesirinin ve şuur dalgalanmalarının da bu manzaralarda rol oynayabileceğini gösteriyor.
Uzmanların aktardığına nazaran kimi hastalar korkutucu imajlar, karanlık figürler ya da geçmiş travmalarla ilgili rahatsız edici sahneler yaşayabiliyor. Lakin bu çeşit tecrübelerin daha düşük oranda görüldüğü belirtiliyor. Palyatif bakım uzmanları, bu anlatımların küçümsenmemesi gerektiğini vurguluyor. Zira hasta için gerçek üzere hissedilen bir tecrübe, duygusal açıdan çok güçlü sonuçlar yaratabiliyor.
Bilim şimdi vefat anına dair tüm sırları çözebilmiş değil. Fakat elde edilen bulgular, insan zihninin son günlerde bile güçlü biçimde çalışmaya devam ettiğini gösteriyor.
